Ortadoğu'daki nükleer tesislerin hedef alınması, geleneksel askeri çatışma sınırlarını çok aşan, bir felaket senaryosu niteliğinde. İsrail – ABD cephesi ile İran arasında tırmanan savaşın ardından, uluslararası hukuk tarafından korunması gereken nükleer tesisler artık potansiyel askeri hedeflere dönüşmüş durumda.

Uzmanlar, ister aktif reaktörler ister uranyum zenginleştirme tesisleri olsun, bu hedeflere yönelik yapılacak herhangi bir saldırının etkilerinin onlarca yıl sürecek bir radyasyon felaketine yol açabileceği konusunda uyarıyor. Böyle bir durum, bölge içinde ve dışındaki milyonlarca insanı etkileyecek; geri dönülemez çevresel, ekonomik ve sağlık yıkımlarına neden olacaktır.

Hedef Tahtasındaki Nükleer Tesisler

Körfez ülkeleri, İran ve İsrail, bir kısmı aktif olarak çalışan çok sayıda nükleer tesise sahip. Bölgenin tamamı, bu tesislerden herhangi birine yapılacak bir saldırı sonucunda oluşacak radyasyon felaketine karşı savunmasız durumda. Çatışmanın tarafları için bu tesislerin tamamı artık "açık hedef" menzilinde bulunuyor.

Felaket Senaryoları: Bir Nükleer Tesis Vurulduğunda Ne Olur?

1.    Buşehr Reaktörü: Körfez Kıyısındaki Saatli Bomba

İran'daki Buşehr Reaktörü, hedeflerin en tehlikelisi olarak kabul ediliyor. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) Başkanı Rafael Grossi, BM Güvenlik Konseyi'ni bu reaktörü -hatta elektrik hatlarını bile- hedef almanın nükleer bir felakete yol açabileceği konusunda uyardı; zira reaktör binlerce kilogram nükleer yakıt içeriyor. Nükleer çekirdeğin herhangi bir şekilde hasar görmesi veya soğutma sistemlerinin devre dışı kalması, yakıtın erimesine, bunun sonucunda da büyük bir sıcaklık artışına ve muazzam miktarda radyasyonun yayılmasına neden olacaktır.

Coğrafi Etki: En kötü senaryoda, reaktörden yayılan radyasyon yüzlerce kilometrelik bir alana yayılacak; Körfez ülkelerindeki büyük şehirleri kapsayacak, kitlesel tahliyelere ve gıda kısıtlamalarına yol açacaktır.

2. Zenginleştirme tesisleri: Radyoaktif sızıntı ve çevresel kirlilik

Natanz veya Fordo gibi tesislerin hedef alınması – her ne kadar faal nükleer reaktörler olmasalar da – ciddi riskler barındırmaktadır. Bu tesisler, büyük miktarda uranyum hekzaflorür (UF6) gazı ve diğer radyoaktif maddeleri içermektedir.

Riskler:

Zehirli gaz sızıntısı: Santrifüj dizilerinin tahrip edilmesi, son derece zehirli ve reaktif bir gaz olan uranyum hekzaflorürün sızmasına yol açabilir.

Toprak ve yeraltı suyu kirliliği: Tahribat, onlarca yıl sürebilecek radyoaktif kirlenmeye neden olabilir.

Nükleer maddelerin yayılması: Bombardıman, radyoaktif parçacıkların havaya karışarak geniş alanları kirletmesine yol açabilir.

Uluslararası ajans uyarısı: Grossi, “Herhangi bir nükleer tesise yönelik saldırıdan her zaman kaçınılmalıdır” diyerek, ajansın radyoaktif sızıntı durumunda izlenecek açık yönergeleri bulunduğunu, buna büyük şehirler ölçeğinde tahliyelerin de dahil olabileceğini vurguladı.

3- Körfez ülkelerinde enerji ve su tesislerine yönelik saldırılar

Riskler yalnızca nükleer tesislerle sınırlı değildir. İran’ın, Körfez ülkelerindeki elektrik santralleri ve su arıtma tesislerini hedef alma tehdidi, ciddi insani ve çevresel sonuçlar doğurmaktadır.

Belirli tehditler:

Arıtma tesisleri: Körfez ülkeleri, içme suyu temini için neredeyse tamamen deniz suyunun arıtılmasına bağımlıdır. Bu tesislerin hedef alınması, milyonlarca insanın temiz sudan mahrum kalmasına yol açacaktır.

BAE’deki Barakah nükleer reaktörü: İran tarafından potansiyel hedef olarak açıkça zikredilmiştir. Reaktör, Ez-Zafra bölgesinde, Er-Ruveys şehrine 53 kilometre mesafede bulunmakta olup BAE’nin enerji ihtiyacının %25’ini karşılamaktadır.

Risklerin iç içe geçmesi: Yetkililer, “Körfez’de enerji ve su tesislerine yönelik risk giderek artıyor; zira enerji, su ve jeopolitik baskılar giderek daha fazla iç içe geçmiş durumda” açıklamasında bulunmuştur.

Sağlık ve insani alandaki sonuçlar – Bir nesil sürecek acı

1. Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) uyarıları

Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü Hanan Balkhy, nükleer senaryoyu “mümkün olan en kötü senaryo” olarak nitelendirmiş ve derin endişesini şu sözlerle dile getirmiştir:

“Ne kadar hazırlık yaparsak yapalım, meydana gelecek zararı engelleyecek hiçbir şey yok… bu durum bölgede – ve nihayetinde gerçekleşirse küresel ölçekte – etkili olacaktır ve sonuçları onlarca yıl sürecektir.”

Balkhy, 1986’daki Çernobil Felaketi ve 1945’teki Hiroşima ve Nagazaki atom bombalamaları gibi tarihsel felaketlerden çıkarılan derslere dikkat çekmiştir. Çernobil kazasının ilk aylarda resmî olarak 30 ölüme yol açtığını, ancak etkilerinin onlarca yıl sürdüğünü; kanser vakalarında ve psikolojik kaygılarda artış görüldüğünü belirtmiştir. Japonya’daki Hiroşima ve Nagazaki saldırılarında ise can kaybı 110 bin ile 210 bin kişi arasında tahmin edilmektedir.

2. Doğrudan ve uzun vadeli sağlık etkileri

Akut etkiler ve akut radyasyon sendromu (ARS): Bulantı, kusma, saç dökülmesi, organ yetmezliği ve günler ya da haftalar içinde ölüm.

Kanser vakalarında artış: Özellikle tiroit kanseri ve lösemi başta olmak üzere çeşitli kanser türlerinde ciddi yükseliş.

Doğumsal anomaliler: Kirlenmiş bölgelerde doğan çocuklarda doğuştan gelen hastalık riskinde artış.

Psikolojik etkiler: Hayatta kalanlarda kronik kaygı, depresyon ve travma sonrası stres bozukluğu (PTSD).

Genetik etkiler: Radyasyonun, gelecek nesillerin genetik yapısı üzerinde etkili olma ihtimali.

3. UNICEF uyarısı: Çocuklar arasında ağır kayıplar

UNICEF tarafından yayımlanan bir rapora göre, bölgedeki son tırmanış “her gün bir sınıf dolusu çocuğun ya öldüğü ya da yaralandığı” anlamına gelmektedir. Bu durum, olası bir nükleer olayın gerçekleşmesi halinde insani trajedinin katlanarak artabileceğini ortaya koymaktadır.

Jeopolitik ve stratejik sonuçlar – Küresel nükleer düzenin çöküşü

1. Uluslararası norm ve hukuk sisteminin aşınması

Mevcut çatışmada nükleer tesislerin hedef alınması, uluslararası insancıl hukuk ve onlarca yıldır geçerli olan yerleşik normların ciddi bir ihlali anlamına gelmektedir.

İhlal edilen düzenlemeler:

Cenevre Sözleşmeleri: Sivil kayıplara yol açabilecek tehlikeli maddeler içeren tesislerin hedef alınmasını açıkça yasaklamaktadır.

Nükleer Maddelerin Fiziksel Korunmasına İlişkin Sözleşme: Devletlere nükleer tesisleri koruma yükümlülüğü getirmektedir.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı yönergeleri: Nükleer tesislere yönelik silahlı saldırıların “asla gerçekleşmemesi gerektiğini” vurgulamakta; bu tür saldırıların, hedef alınan ülke sınırları içinde ve dışında ağır sonuçlara yol açabilecek radyoaktif salımlara neden olabileceğini belirtmektedir.

2. Zaporijya senaryosunun tekrarlanma riski

Analistler, Orta Doğu’da yaşananların, Zaporijya Nükleer Santrali’nde görülen ihlalleri andırdığı uyarısında bulunmaktadır. Söz konusu santral, Mart 2022’den bu yana Rus güçlerinin kontrolü altındadır. Avrupa’nın en büyük nükleer santrali, adeta “nükleer rehineye” dönüşmüş; savaş öncesinde mevcut olan on elektrik hattı yerine yalnızca tek bir hat üzerinden çalışmak zorunda kalmıştır.

3. Nükleer silah kullanım riski

David Sacks, Donald Trump’ın yapay zekâ danışmanı olarak, İsrail’in varlığını tehdit altında hissetmesi halinde nükleer silah kullanımına yönelebileceği konusunda ciddi bir uyarıda bulunmuştur:

“İsrail ciddi şekilde tahrip edilebilir… ve bu durumda İsrail’in savaşı nükleer silah kullanmayı düşünerek tırmandırmasından endişe etmek gerekir.”

Bölgesel ve küresel ekonomik sonuçlar

Küresel enerji arzının aksaması

Körfez’deki enerji ve su arıtma tesislerinin hedef alınması şu sonuçlara yol açacaktır:

Petrol ve gaz fiyatlarında keskin artış: Hürmüz Boğazı’ndaki gerilimler daha önce fiyatların rekor seviyelere çıkmasına neden olmuştur.

Körfez ülkelerinde ciddi su krizi: Bölge ülkeleri su ihtiyacının yaklaşık %90’ını deniz suyunun arıtılmasından karşılamaktadır. Bu tesislerin hedef alınması, sivil yaşamın felce uğramasına yol açacaktır.

Küresel piyasalara çarpan etkisi: Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı tahminlerine göre, savaşın sürmesi ve yakıt fiyatlarının yükselmesi halinde 45 milyon kişi ciddi açlık seviyeleriyle karşı karşıya kalabilir.

Nükleer bir felaket durumunda toparlanma maliyetleri

Tahliye ve yerinden edilme: Yüz binlerce kişi, kirlenmiş bölgelerden kalıcı olarak tahliye edilmek zorunda kalabilir.

Toprak ve suyun temizlenmesi: Çernobil Felaketi ve Fukuşima Nükleer Felaketi örneklerinde olduğu gibi, onlarca yıl süren ve milyarlarca dolara mal olan bir süreçtir.

Mağdurlara tazminat: Hükümetler ve uluslararası kuruluşlar, zarar görenlere büyük tazminatlar ödemek zorunda kalacaktır.

Genel ekonomik kayıplar: Kaybedilen üretim ve yıkılan altyapı nedeniyle yüz milyarlarca doları bulan zararlar ortaya çıkabilir.

Kaynaklar:

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı raporları

Dünya Sağlık Örgütü

Uluslararası haber ajansları